archiwum

zima'03/04
str. 1   str. 2



ZONA - sekta wissarionowców

publicystyka strona główna


wyjazd pierwszy: strach i fascynacja   wyjazd drugi: wypaczenia   wyjazd trzeci: tęsknota nienasycona

opracowanie naukowe
- jak paraapostoł Wadim Riedkin kreuje Chrystusa-milicjanta

"Последний завет"
– obraz świadomości zbiorowej współczesnej Rosji

jędrzej morawiecki


   Sekta wissarionowców powstała w Rosji na początku lat 1990. Prawdą jest że najgłośniejsze współczesne ugrupowania ezoteryczne i sektanckie rozkwitły na terenie ZSRR na fali pierestrojki już nieco wcześniej, bo pod koniec lat 1980. (jednym z bardziej spektakularnych przykładów może być tu Wielkie Białe Bractwo).

   Można by zapytać na wstępie – dlaczegóż właśnie wissarionowcy mają stanowić tło dla tej pracy?

Sekta Wissariona odbiega od stereotypowego wizerunku sekty totalitarnej, izolowanej od rzeczywistości, będącej wytworem skrajnym, patologią społeczną; społeczność tworząca sektę wissarionowców nie nosi w moim przekonaniu piętna patologii i jako taka może z powodzeniem stanowić szerokie pole do badań naukowych. Ruch wissarionowców – proces masowy i zaczynający poprzez doniesienia prasowe funkcjonować w świadomości społecznej w Rosji – może być więc postrzegany jako zjawisko symptomatyczne, obrazujące nie tyle religijne ekstrema, co zjawiska ogólnospołeczne.

   Podstawą danych tyczących składu społecznego i historii sekty są obserwacje własne autora, rozmowy przeprowadzone z wissarionowcami podczas dwóch pobytów w "zonie" (wyprawa wiosenna: marzec i kwiecień, oraz jesienna: październik 1999), wywiad ze starostą wsi Czeriemszanka (rejon Kuragino), dwa wywiady z Anatolijem Pszenajem (naczelnik kolei białoruskich – po spotkaniu z Wissarionem wyjechał do "zony", gdzie został "ministrem do spraw zagranicznych" – odpowiedzialnym za kontakty sekty ze światem, a więc tym, co poza "zoną"), wreszcie rozmowa z Nikołajem Stiepanowiczem Wołkowem – doradcą Aleksandra Lebiedzia; dane, które pochodzą ze źródeł pośrednich, a więc materiałów prasowych, dokumentów administracyjnych, pism czy "Последнего завета" zostały opatrzone stosownym komentarzem określającym źródło.

   Trzonem sekty Wissariona są mieszkańcy "zony", obszaru położonego głęboko w tajdze, na południu Kraju Krasnojarskiego (sto kilometrów od najbliższej drogi asfaltowej, dwieście od najbliższego miasta). W "zonie" i pobliskich wioskach żyje około trzech tysięcy osób. Struktura ludnościowa wspólnoty wissarionowców pokrywa się z przekrojem społecznym współczesnego społeczeństwa rosyjskiego, a raczej jego części miejskiej, przy czym – w odróżnieniu od makromodelu mieszkańców Rosji – w społeczności wissarionowców najliczniejszą warstwę stanowi inteligencja – ponad 65%, w tym w głównej mierze inteligencja techniczna.

   Przywódcą duchowym sekty (oficjalnie także jej założycielem) jest Wissarion. Wiadomo, że nazywał się Siergiej Torop. Reszta opiera się na relacjach członków sekty, a także na rozmowach w Chakasji i Kraju Krasnojarskim, wreszcie: na "Последнем завете" – najważniejszej publikacji wissarionowców, stanowiącej temat tego wystąpienia. Siergiej był milicjantem, malował obrazy; mieszkał między innymi w Jasnej Polanie, we wsi Szuszenskoje (nota bene – miejscu zesłania Lenina), w Iljiczowie. Synem Bożym ogłosił się po 1989 roku, wtedy też przybrał imię Wissarion.

   Wadim Riedkin spotkał Wissariona – jak twierdzi – w 1992 roku. Wcześniej był muzykiem rockowym. Uwierzył w Wissariona, rzucił karierę, został ewangelistą byłego milicjanta.

I tak powstał "Последний завет", tekst formą nawiązujący oczywiście do Biblii, który ma z założenia budować etos Wissariona, sprzyjać rozwojowi sekty.

   "Последний завет" wykracza jednak poza swoje pierwotne przeznaczenie. Tekst staje się niezwykłym dokumentem czasu, świadomości zbiorowej niemałej kategorii współczesnych Rosjan – wraz z ich obawami, nadziejami, wątpliwościami, kompleksami, zagubieniem, poszukiwaniami...

   Czytają "Последний завет" trzy zasadnicze grupy odbiorców: wissarionowcy potencjalni, aktywni (mieszkający poza zoną, którzy będąc zwykłymi członkami społeczeństwa, nauczycielami, wojskowymi, pracownikami służb specjalnych, lekarzami, więźniami, przedsiębiorcami, artystami starają się realizować nauki Wissariona "w świecie", trzecia grupa, to mieszkańcy "zony", dla których "Последний завет" staje się swego rodzaju kroniką, zapisem legendy.

   Warto przy tym nadmienić, że książka jest "żywa", wraz z upływem czasu uzupełniana jest o nowe wydarzenia, jej bohaterami stają się odwiedzający "zonę", inspekcje, dziennikarze etc. Tekst nie ma więc formy zamkniętej, jest ciągle uzupełniany.



   Osobnego omówienia wymaga tytuł tekstu. "Последний завет" mógłby być przetłumaczony jako "Ostatni testament". Należy tu jednak zwrócić uwagę na fakt niejednoznaczności określenia "последний". Zarówno w słowniku Ożegowa , jak i u np. Wilsona prócz znaczenia podstawowego, czyli: конечный, napotykamy także na: "Самый новый", na przykład: "последние известия".

   Z wiadomości pozatekstowych, zebranych przez autora podczas dwóch pobytów w "zonie" wynika zaś jasno, że Wissarion nie głosi rychłego nadejścia końca Świata.

   W związku z powyższym skłaniam się ku translacji: "ostatni"="najświeższy" (jak "последние новости"). Za taką interpretacją przemawia także funkcja publicystyczna utworu korespondująca z "prasowym" znaczeniem tytułu.

   "Последний завет" (wydanie drugie), składa się z dwóch zasadniczych partii: "Повествование от Вадима" (w sześciu częściach), oraz "Слово Виссариона" – które jest pracą ezoteryczną i jako takie nie stanowi materiału badawczego do analizy literackiej. Nas będzie więc interesować "Повествование от Вадима".

   Należy tu jeszcze raz wyraźnie podkreślić: praca ta nie będzie w jakimkolwiek stopniu traktować o konfesyjnym wymiarze tekstu. Interesuje nas kontekst literacko-użytkowy, tekst jako wytwór współczesnej kultury. Miano Syna Człowieczego przyjmowane jest więc a priori i tyczy się jeno przestrzeni literackiej.

   Słów kilka na temat świata przedstawionego. Przestrzenią fizyczną jest niewątpliwie Rosja i Ukraina, po których porusza się Wissarion, a także to, co za granicą: Izrael, Bułgaria, Stany Zjednoczone, Francja, Indie... Zarówno za granicą jak i na terenie byłego Związku Radzieckiego akcja rozgrywa się głównie w miastach: mamy więc do czynienia przede wszystkim z przestrzenią zurbanizowaną.



   Punkt centralny świata to oczywiście Wissarion.

Z początku Wadim rysuje postać dziecka – Sierioży, który nie zdaje sobie sprawy z powierzonej mu misji.

Już w początkowych akapitach "Повествования..." – relacji – taką roboczą formułą opatrzymy tę część tekstu – napotykamy na bardzo wyraźne elementy kultury masowej. I tak бабушка Wissariona występująca w "Последнем завете" nasuwa skojarzenie z nianią Puszkina.

Nie opowiada co prawda baśni, prowadza za to wnuka "в места, где негласно в различных домах собирались верующие християне и проводили свои собрания" , otwierając w ten sposób przed młodym Synem Człowieczym świat prawosławnej religii. Porównanie babci Wissariona z nianią Puszkina może wydać się absurdalne. Trzeba jednak pamiętać, że relacja adresowana jest do odbiorców o bardzo różnym poziomie kultury literackiej. Najskuteczniejszym środkiem gloryfikacji Wissariona jest więc odwoływanie się do faktów stanowiących element ogólnej świadomości społecznej. Jednym z takich elementów jest właśnie życiorys Puszkina i postać niani wielkiego rosyjskiego poety. Za wspomnianą interpretacją przemawia także fakt wykorzystania przez Wadima Riedkina kolejnego elementu kultury "masowej": Sierioża zaczyna malować obrazy, fascynuje go Leonardo da Vinci – malarz znany i łatwy do zaakceptowania przez prawie każdego czytelnika.



   W końcu Sierioża idzie do wojska, później zostaje milicjantem... Kilku lat z życiorysu Wissariona-Siergieja Wadim prawie nie opisuje (tu też podobieństwo do "Nowego Testamentu"). W końcu Wissarion – po kilku przebłyskach – na przykład w trolejbusie – uświadamia sobie, że jest Synem Bożym. Rozpoczyna się zasadnicza część "Powiestwowanija", motyw drogi, wędrówka Syna Człowieczego po Ziemi.

Fizyczną płaszczyzną, sceną, na której rozgrywa się akcja, jest droga, którą przemierza Wissarion wraz z uczniami. Syn Człowieczy i jego apostołowie nazywani są zwykle "путниками". Nawet gdy jadą samochodem czy autobusem. Wadim pisze często: "путники тронулись в путь" co nasuwa skojarzenie z Biblią, tajemnicą, pieszymi wędrówkami, pyłem drogi.

   Prawie za każdym razem gdy wędrowcy docierają do miasta, narrator zaczyna od opisu pogody, np.: "тёплый солнечный день украинского лета"(s. 49), który często łączy się z personifikacją miasta czy kraju: "В конце октября Латвия встретила Виссариона снегом, таможней и спекулирующими свежей латвийской валютой"(s. 75). Miasto, czy kraj potrafi także przywitać wędrowców np. słońcem i radiacją (częste stosowanie kontrastu – za każdym razem przyroda pełni rolę pozytywną, przeciwstawiają się jej owoce rąk człowieczych).

   Później zaś autor przechodzi do obserwacji połączonej z krytyką zastanej rzeczywistości i ukazywaniem "человеческих пороков". Wadim nie pomija i tych, które łączą się z niesionym przez путников garbem – spadkiem po Związku Radzieckim.

   I tak w Kijowie ktoś z widowni prosi Wissariona, by przemawiał po ukraińsku, w kolejnym mieście rozwieszających afisze wieszczące o spotkaniu z Synem Człowieczym oblega tłum przechodniów krzyczących: "Убирайтесь вместе со своим Богом в Россию. Мало вы нам крови пролили. Теперь ещё и Бога своего привезли. Не нужен нам российский Бог, мы хотим жить со своим, украинским."(s.48)

   Dalej Wissarion spotyka na swej drodze na przykład Jarosława, który "совершая боевые вылеты в Афганистане [...] верил, что выполняет долг перед родиной", a potem "прошлое тяжёлым грузом лежало на душе его"(s. 50).



   Napotyka także Syn Człowieczy na przejawy antysemityzmu: "Виссарион! Ты не сын Божий! Потому что ты не разоблачаешь и не наказываешь справедливо правящую партократию, евреев-сионистов, распявших Россию, как когда-то Христа!" i dalej: "Хватит нам евреев-спасителей, пусть у нас будет свой Христос, русский"(s. 157).



   W przykładach do tej pory przytaczanych pojawiały się spotkania indywidualne, ale kośćcem "Последнего завета" są w dużej mierze spotkania kolektywne, organizowane, cała podróż jest nieustającym tournee, sceną.

   Wissarion napotyka na swej drodze między innymi: wzburzonych młodych ludzi z lampionami na piersiach, wzburzonych artystów domagających się wyjaśnienia tajemnicy trzech szóstek, byłych i czynnych wojskowych (cała galeria postaci – Wadim wypowiada się o nich zawsze ciepło – wielu przyjmuje Nauczyciela w swe serca, nie wszystkim udaje się za nim podążać), ufologów, dziennikarzy –niektórzy zaczynają wierzyć w Wissariona (szczególnie dziennikarki, które słuchają ze łzami w oczach), polityków (np. bardzo ciekawy wątek rozmowy z doradcą prezydenta Rosji, który deklaruje pomoc i odnosi się do путников z sympatią), spotyka Wissarion na swej tropie grupę filmową "Lenfilm", wielość kołtunów, magów, astrologów, ekstrasensów – "с востока и запада огромной страны" (s. 157) – te fragmenty odznaczają się bezsprzecznie walorem dokumentalnym – kreślą z rozmachem "paranormalną" mapę Rosji. Rozmawia wreszcie Wissarion z nauczycielami, lekarzami, włóczęgami itd.



   Kolektywne spotkania Syna Człowieczego z ludźmi в миру odbywają się w całej praktycznie Rosji i byłym Związku: w Pałacu Kultury Majak, w auli uniwersyteckiej, w kazachskim Ministerstwie Oświaty, w soborze Piotra i Pawła w Rydze ("собор недействующий, ныне здесь концертный зал с хорошей акустикой"), w Teatrze Dramatycznym, w hali fabryki rękawiczek w Abakanie, na Placu Czerwonym...

   Mamy oto salę, tłum – bohatera pozytywnego i antagonistów – niedowiarków lub tych co sami uważają się za Chrystusa (Wissarion spotyka w tekście co najmniej sześciu konkurentów; te fragmenty też mają walor dokumentalny nie bez powodu do rosyjskiego słownika weszło słowo "łżechristos"); Wissarion toczy z oponentami bój na słowa, sam jest opanowany, oni oczywiście stają się coraz bardziej nerwowi, w końcu krzyczą, często rzucają czymś, trzaskają drzwiami. I wtedy przychodzi cisza: "Тишина. Зал задышал жизнью".

Po ciszy zaś następuje rozwinięcie: Słowo "льётся великой рекой", tudzież "звучит прекрасной искрящейся рекой" (s. 61). Jeden z opisów spotkań Wissariona z ludźmi в миру Wadim kończy brawurową metaforą: "И забыли люди про обед, насыщаясь Словом"(s. 67).



   Wissarion przemierza ziemie związkowe, nawraca i wskazuje oczywiście na "пороки мира". W "Последнем завете" pojawia się więc wszystko: konsumpcjonizm, wojny (Afganistan), klęski ekologiczne, cywilizacja pieniądza i wreszcie Kościół, który zamyka się w rytuałach i działa w ramach"денежной системы". Wissarion rzecz jasna kler krytykuje, wtórują mu często słuchacze. Jednym z najostrzejszych przejawów opozycji wobec Kościoła może być przemowa widza krzyczącego z sali w stronę popów "напавших на Виссариона" na scenie: "Фарисеи! Прекратите изливать грязь! (...) Простите меня! Вы крестили меня недавно в храме православном. Уважаю вас, уважаю ваш опыт. (...) Но опомнитесь! Не свершайте древней ошибки!"(s. 105).



   Wissarion ma także wyrobione zdanie na temat dziennikarzy. "В современном обществе появилось больное понятие "журналист", который пытается разобраться во всём, не зная ничего" (s. 293). Trzeba tu jednak podkreślić, że Wissarion docenia rolę mediów, poprzez które też można głosić Słowo.



   Wadim ma jednoznaczny stosunek do великих героев коммунизма, co ukazuje opisując świątynię, w której Wissarion wygłasza kazanie:

   "До последней, <<великой>> революции, здесь был костёл. (...) Стены и потолок расписаны сценами из жизни кровавого вождя октябрьской революции, уничтожавшего и веру, и носителей духа" (s. 78). Później Wadim nazywa nawet Lenina Antychrystem.

   Tworząc obraz пороков мира Wadim wspomina klęskę Czarnobyla: "И приехала увидеть и услышать Учителя большая группа последователей Свершения из Мозыря, печального района земли белорусской, укрытого чёрным крылом радиоактивного заражения после чернобыльской аварии" (s. 358).

   Wśród zgromadzonych ktoś pyta Wissariona, dlaczego, skoro jest Synem Bożym i może naprawić świat, nie rozmawia z możnymi, z rządem. "Откуда ты знаешь, что я делаю?" (s. 72) – odpowiada pytaniem Wissarion, łamiąc tym samym poniekąd tradycję nowotestamentową (możliwości współpracy z rządem nie wyklucza).



   W ostatnich partiach tekstu pojawia się kolejny element scenograficzny, trzecia (po krajach związkowych i zagranicy) sfera rzeczywistości: "zona" – trzon świata wissarionowców. Tu – z dala od tego co в миру – wissarionowcy rozpoczynają nowe życie, a sam syn Człowieczy głosi kazania i poucza. W "Последнем завете" poczynają więc dominować cytaty ezoterycznie zabarwione i Wadimowe przypowieści – na przykład o tym jak uczniowie zbłądzili w górach, nie posłuchali Wissariona, wybrali własną drogę, potem zaś okazało się, że rację miał oczywiście Nauczyciel. W tekście pojawia się także coraz więcej elementów dydaktycznych. I tak, dla przykładu, Wadim opisuje jak Wissarion tłumaczy Saszy, który chce wziąć na wychowanie dziecko, by umocnić więzy rodzinne (coś w związku nie tak, żona żąda by ostrzygł włosy, dla dobra wspólnego, ma wyglądać jak wszyscy): "Ребёнок как клей?" – dziwi się Syn Człowieczy. – "Саша, возьми [ребёнка], будь ему и отцом и матерью, но не для того, чтобы ребёнок был связывающим звеном в семье" (s. 306). Podczas spotkań kolektywnych w wioskach "zony" pytają Wissariona o wszystko: jak należy odpoczywać, co, gdy dwie kobiety kochają jednego mężczyznę... "Вопросы" – jak pisze Wadim: "смешные и серьёзные".

   W "zonie" pojawiają się także wątki rozbitych rodzin. Do Wissariona przychodzi Jewgienij, który obwinia Syna Człowieczego o to, że zabrał mu żonę, zrobiła się nienormalna, jak wszyscy w "zonie": "Ты несёшь меч, разделяя семьи, детей от родителей" – rzecze Jewgienij. "Да, это неизбежно" – odpowiada Wissarion (s. 399). Akcja się rozwija, w końcu Jewgienij mówi, że najbardziej chciałby dać Wissarionowi po głowie, Syn Człowieczy odpowiada: "A ja bym chciał, byś był szczęśliwy", Jewgienij korzysta więc z okazji, mówi: "Значит, можно?" i uderza Wissariona w twarz, przeklina i wychodzi – oczywiście trzaskając drzwiami.



   W "zonie" po raz pierwszy pojawia się także kult pracy (wissarionowcy budują nowy swiat): "Трудиться взялись – трудитесь! Пусть только бессилье уронит вас наземь. Это не каторжный труд, это удивительный труд, чудесный" (s. 390). "Последний завет" zaczyna więc pełnić funkcję znaną już w najnowszej historii Rosji (Związku Radzieckiego), publikacja staje się elementem systemu kształtowania opinii społecznej, zachęcającym do wspólnego wysiłku, budowania świetlanej przyszłości (autor tej pracy nie ma w żadnym wypadku zamiaru – mimo negatywnych konotacji – ironizować nad propagandową funkcją tekstu; faktem jest, że nowa społeczność się buduje, a utylitarna rola publikacji nie budzi w "zonie" żadnych kontrowersji). Należy tu dodać, że sam Wadim – jako narrator – nie okrasza tekstu stylizacją "produkcyjną", do budowania zachęca tylko Wissarion.

   Kolejna sfera rzeczywistości, która zaczyna w "zonie" wieść prym, to przyroda, nazywana przez Wadima Ziemią-Matuszką (kolejny mit rosyjski): "И было много шума, дыма, пустых разговоров; и тайга не выдержала, наказав людей, непрошенно пришедших, болезнью и неприятием" (s. 51).

I dalej: "Следы неразумной дикой деятельности человека запечатались болезненными рубцами на теле земли. Тайга пыталась залечить раны свои молодой порослью и болотцами"(s. 312) – także ten fragment może okazać się doskonałym dokumentem czasu i świadomości zbiorowej. Cytowany motyw nie jest w żadnym stopniu nowatorski, ale akcenty ekologiczne stanowią trwały kolejny element kultury masowej (widoczny choćby w filmach SF, szczególnie tych z lat 80, a także w dziełach bardziej elitarnych – np. w "Stalkerze" Tarkowskiego – a i sam motyw "zony" nasuwa skojarzenie z Tarkowskim).



   Kończąc – Wadim ukazuje w tekście Wissariona jako Syna Człowieczego przemierzającego Świat - były Związek Radziecki tuż po rozpadzie – spotyka się z Łżechristami, z dziennikarzami, co nie potrafią słuchać i grzeszą ignoracją połączoną z impertynencją, filozofów co mówią o życiu, a żyć nie potrafią, widzi kościoły ledwie co podźwignięte po upadku systemu, a już oplecione hierarchią, w hierarchii pogrążone, widzi plon wojen, Afganistanu – owoce imperializmu rosyjskiego, z drugiej strony nacjonalizmy – np. tych co chcą Boga ukraińskiego. Spotyka się z antysemityzmem, z klęskami ekologicznymi (np. czarnobylską), przyszło mu nawracać we współczesnej Rosja w trakcie transformacji.W to wszystko – co nabiera waloru osobliwego dokumentu Wadim wplata współczesne mity, te najłatwiejsze do przyjęcia przez Rosjan, niekontrowersyjne – a przez stanowiące średnią zbiorowej świadomości: dla przypomnienia – z tych które wymieniliśmy: Ziemia-matuszka, tołstojowska Jasna Polana, niania Puszkina, pisze Wadim o komunizmie (tu: negacja systemu politycznego, bez odrzucenia korzeni tj. komunistycznej mitologii – Wissarion mieszkał w Szuszenskoje, w Iljiczowie) i tak dalej.

   Nie było miejsca by omówić zagraniczne podróże Wissariona, nie było miejsca by wspomnieć o strukturze, sposobie rysowania postaci – w niektórych momentach żywo przypominających socrealizm, nie było czasu by powiedzieć o współczesnym diable etc.

   Nadto "Последний завет" przez cały czas się rozwija, póki rozwija się sekta tekst żyje, a więc specyficzna kronika paratestamentowa ma swą kontynuację.

   To była zaledwie garść uwag. W przekonaniu autora samo zjawisko stwarza możliwości szerokiej analizy naukowej, na różnych polach, w tym na polu filologicznym, takie też badania będą kontynuowane.




*




   РЕЗЮМЕ'

   Статья описывает "Последний Завет" (1996) – публикацию, которая является идеологическим фундаментом, но одновременно и современной летописью, специфическим документом секты Виссариона.

Автор статьи ни в какой степени не занимается чисто религиозной и эзотерической сферой "Последнего завета". Вместо того, он сосредоточил внимание на "Повествовании от Вадима" – фабульной части "Последнего Завета" – по мнении автора наиболее универсальной и глубже погруженной в культурной и общественной сфере действительности современной России. Автор статьи пытался показать в литературном анализе текста злементы, создающие мифологию российской современной массовой культуры. Он описал также некоторые аспекты мира, по которому путешествует главный герой "Последнего Завета" – Виссарион – Сын Человеческий. Упомянутый фон оказывается специфичным документом, описывающим немалую часть граждан России – с их надеждами, сомнениями, жаждой найти разъяснение порядка мира.

"Последний Завет" текст "открытый", Вадим Редкин со временем добавляет новые партии. Создается уникальный, странный документ сложного, странного времени.




*




   Przypisy:

   1. С. И. Ожегов и Ю. Шведова, Толковый словарь русского языка, Москва 1999, с. 56

   2. A Mirowicz, I. Dulewiczowa, I. Grek-Pabisowa, I. Maryniakowa, Wielki słownik rosyjsko-polski, Warszawa 1993, s. 168

   3. Последний завет, Церковь Последнего Завета, Санкт-Петербург 1996, с. 8 (wszystkie kolejne cytaty odnoszą się do tej właśnie publikacji i zostały opatrzone wskazaniem strony)




*




artykuł ukazał się w Slavica Wratislaviensia

wyjazd pierwszy: strach i fascynacja   wyjazd drugi: wypaczenia   wyjazd trzeci: tęsknota nienasycona

ZIMA 03/04  str. 1   str. 2

publicystyka strona główna

wędrowiec © dziennikarze wędrowni