archiwum

strona główna

Muzeum Żydowskie w Wiedniu przedstawia:

Życie i twórczość Egona Erwina Kischa

  Egon Erwin Kisch uznawany jest za twórcę i mistrza literackiego reportażu. Odbył on liczne podróże po Europie, północnej Afryce, USA, byłej ZSRR i Chinach. Podczas podróży powstawały reportaże zawierające w swym przekazie koloryt czasu i mowy. Są one wiernymi opisami poszczególnych środowisk, i to właśnie one uczyniły go sławnym. Jego niespokojny tryb życia sprawił, że tytuł książki "Der rasende Reporter" [Szalejący reporter] stał się synonimem samego autora. Kisch nie był w żadnym razie kawiarnianym literatem czy reporterem goniącym za sensacją. Starał się on raczej w swych reportażach nadać literacką formę politycznym i ekonomicznym procesom, wraz z zawartymi w nich losami ludzi schwytanych w historyczne uwarunkowania.

  Wywodząc się z niemieckiej strefy językowej Kisch pełnił w okresie międzywojennym i później na emigracji rolę multiplikatora i wiązadła lewicowo-mieszczańskiej inteligencji na całym świecie. Różnorodność jego literackiej i politycznej działalności daje się wytłumaczyć jedynie jako dążenie ku integrowaniu przeciwstawieństw: jako pisarz niemieckojęzyczny przykładał dużą wartość do swego czechosłowackiego obywatelstwa; dla swych mieszczańskich przyjaciół był on wiernym ideologicznej linii komunistą, zaś dla komunistycznych towarzyszy krytycznym ekscentrykiem; odrzucał ortodoksyjny judaizm, jednakże Szoa wzbudzała w nim sympatię do syjonizmu.

  Kisch chciał być wszystkim naraz: komunistą, mieszczaninem, Żydem, Czechem, Niemcem, internacjonalistą, światowcem. Kisch był Austriakiem i choć po rozpadzie monarchii habsburskiej w 1918 roku nie chciał nim już dłużej być, to jednak już wtedy nieodwracalnie wpisał się w historię tego kraju: w maju 1913 roku poprzez wykrycie afery szpiegowskiej pułkownika Redl´a i w listopadzie roku 1918 jako czerwono-gwardzista podczas proklamowania republiki. W związku z obu wydarzeniami znajduje się w obiegu wiele legend. Jego reportaże na temat Redl´a stały się punktem wyjściowym dla wielu filmowych adaptacji tamtych zajść. W 1921 roku zamieszkał w Berlinie, gdzie do roku 1933 miał też stałe zameldowanie. Rankiem, po pożarze w Reichstagu, został w Berlinie aresztowany i wydalony do Pragi, jego książki zostały przez nazistów oficjalnie spalone. Pierwsze lata emigracji spędził w Pradze, Paryżu i w krajach Beneluxu, z przerwami na polityczne akcje w Anglii i Australii oraz w Hiszpanii, gdzie toczyła się wojna domowa (1937/38). W roku 1940 udało mu się uciec przez Nowy Jork do Meksyku. W 1946 powrócił do Pragi, gdzie dwa lata później umarł.

  Dzięki otwarciu granic wschodnio-europejskich wystawa w Muzeum Żydowskim zawiera po raz pierwszy eksponaty z praskiej spuścizny Egona Erwina Kisch´a: notatniki, legitymację studencką, książeczki członkowskie KPD [Komunistyczna Partia Niemiec], PEN-klubu i "Schutzverband deutscher Schriftsteller" [Związku Ochrony Niemieckich Pisarzy], świadectwo ślubu oraz różne dokumenty francuskie, radzieckie, amerykańskie i meksykańskie. Ponadto oryginały zapisanych zamaszystą ręką Kisch´a manuskryptów, listów od i do Alfreda Doeblin´a, Arnolda Zweig´a, Leo Perutz´a, John´a Heartfield´a i. in. Są również unikatowe pierwsze wydania jego książek, wycinki prasowe z całego świata i kopie akt Kisch´a z archiwów niemieckich i amerykańskich tajnych służb. Można też obejrzeć dokumenty z miejscowego stanu posiadania, np. wojskowe akta Kisch´a, dwa wiedeńskie poświadczenia meldunkowe, interesujące dokumenty emigracyjne z archiwum austriackiego ruchu oporu oraz liczne nieznane dotąd fotografie. W ten sposób wszystkie etapy pełnego przygód życia Egona Kisch´a mogły zostać bogato udokumentowane.

  Jednym z bardziej interesujących eksponatów tej wystawy jest reprodukcja portretu Christiana Schad´a, przedstawiająca Kisch´a z obnażonym torsem i w całym przepychu jego kolorowych tatuaży. Portret ten widnieje również na plakacie i folderze do wystawy. Oprócz niego można zobaczyć też wielkoformatową kopię obrazu Rudolfa Schlichter´a, na którym widzimy Kisch´a przed Kawiarnią Romańską w Berlinie, ponadto: oryginalny portret E. Ascher´a, wykonane przez nieznaną artystkę popiersie Kisch´a, awangardystyczne kolaże Heinricha Sussmann´a i Umbehr´a oraz portrety Kisch´a wykonane przez wielu artystów, m. in. Bil Spira, Erik Saunders, Fritz Janschka. Mocne wrażenie robi pośmiertna maska i gipsowy odcisk prawej, piszącej ręki Kischa. Do tego dochodzą rysunki i przeróżne esy-floresy, a także jego ostatni zegarek, kilka dokumentów filmowych i reportaż radiowy z jego udziałem. Wystawę opracował Marcus Patka, rozwiązania przestrzenne pomysłu Olivera Kaufmann´a, graficzny projekt foldera, plakatu i wystawy sporządziła Maria Anna Friedl. Punktem wyjściowym tej wszechobejmującej prezentacji Kisch´a jest obszerny album; można go nabyć w muzealnej księgarni: Marcus G. Patka (wyd.): Der rasende Reporter Egon Erwin Kisch. Eine Biographie in Bildern (Berlin: druk 1998; 304 str. 291 ilustr.) Wystawę "Egon Erwin Kisch. Der rasende Reporter“ można [było] oglądać od 15 maja do 9 sierpnia [1998] w Muzeum Żydowskim w Wiedniu (Wien 1., Dorotheergasse 11). [... informacje dotyczące cen kart wstępu itp. itd...]


  Wystawa

  W swej konstrukcji wystawa podąża za życiem i twórczością Egona Erwina Kisch´a. Jest ona podzielona na pięć części, które odpowiadają głównym etapom życia "szalejącego reportera": Młodość w Pradze, I Wojna Światowa; Republika Weimarska; emigracja: Paryż, Australia, Hiszpania, USA; emigracja w Meksyku; powrót do Pragi, śmierć.


  1. Młodość w Pradze, I Wojna Światowa

  Egon Kisch urodził się w roku 1885 w rodzinie praskich patrycjuszy żydowskich jako drugi z pięciu synów. Drugie imię ,Erwin, nadał sobie sam. Na uniwersytecie zabawił tylko dwa semestry; służba wojskowa, do której zgłosił się jako "jednoroczny ochotnik", pachniała mu przygodą. Dziennikarskiego rzemiosła wyuczył się w Berlinie i przy "Prager Tagblat". W 1906 roku mieszczańsko-nacjonalistyczna "Bohemia" zaangażowała go w charakterze lokalnego reportera. Uzdolniony newcomer prędko awansował na autora serii felietonów "Prager Streifzuege" [Przechadzki po Pradze], w których tematyzował robotnicze i nocne życie swojego miasta. Wprawdzie już wkrótce felietony te ukazały się w formie książkowej, ale na wyjazd do Berlina jako pisarz Kisch odważył się dopiero po ujawnieniu afery szpiegowskiej Redl´a. Bohema w Café des Westens wokół Ericha Muehsam´a i Elsy Lasker Schueler prędko upodobała sobie ów praski wicher, jednakże strzały w Sarajewie położyły tej nowej karierze szybki kres. Jako lojalny poddany wyruszył ze swym regimentem na front przeciw Serbom. Choć na początku Kisch traktował jeszcze wojnę jako przygodę, to ani na sekundę nie popadł w powszechny hura-patriotyzm roku 1914. Wraz z codziennym cierpieniem frontowego żołnierza i śmiercią w Rosji swego brata Wolfganga opuściły go ostatnie iluzje. W marcu 1915 roku, ciężko ranny podczas wybuchu granatu, zostaje przeniesiony na okres dwóch lat na tyły, zaś w maju 1917, tym razem na własne życzenie, do cesarsko-królewskiej wojennej kwatery prasowej w Wiedniu; tutaj spotyka m. in. Roberta Musil´a, Franza Werfel´a, Franza Blei´a, Alberta Paris Guetersloh, Alberta Ehrenstein´a, Leo Perutz´a i krąg pisarzy zebranych wokół pism “Der Friede" i “Summa". Wieczorami często spotykano się w Café Central. W kręgu przyjaciół Josepha Roth´a Kisch poznał swą przyszłą żonę, urodzoną w Wiedniu Giselę Lyner. 12 listopada 1918 Kisch jako oficer Czerwonej Gwardii był obecny w parlamencie wiedeńskim podczas proklamowania Pierwszej Republiki. Ponad wszelką wątpliwość nie miał on nic wspólnego ani z wyrwaniem białego pasa z nowej austriackiej flagi, ani ze szturmem na redakcję "Neue Freie Presse" [Nowa Wolna Prasa], nawet jeśli w obiegu znajdują się legendy mówiące coś innego. Niemniej, z powodu swej popularności Kisch stał się ofiarą antykomunistyczno-antysemickiej kampanii prasowej. W roku 1919 wstąpił do Niemiecko-Austriackiej Partii Komunistycznej, z aktywnej polityki jednak się wycofał. W czerwcu 1920 przeniósł się z Wiednia do Pragi, gdzie dla teatru Emila Artura Longen´a pisywał liczne burleski, wystawiane później podczas tournée w językach niemieckim i czeskim.


  2. Republika Weimarska

  Kisch´a ciągnęło jednak do Berlina - nowej metropolii nowoczesnej sztuki. I to właśnie z tego miasta miał on stać się sławny jako "szalejący reporter". Każdego roku ukazywała się na rynku wydawniczym przynajmniej jedna jego książka o bestsellerowym tytule. Jego reportaże drukowane były zarówno w prasie mieszczańskiej, jak i komunistycznej, w "Berliner Boersen Courier“, ale i w "Rote Fahne“, "Frankfurter Zeitung“, "Welt am Abend“. Dziennikarską gwiazdą stał się Kisch w "ArbeiterIllustrierteZeitung", flagowej jednostce charyzmatycznego komunistycznego funkcjonariusza, Willi Muenzenberg´a. Ten ostatni zamierzał stworzyć imperium medialne, obejmujące gazety codzienne, pisma ilustrowane, wypożyczalnie filmów i wydawnictwa literackie, m. in. "UniversumBuecherei". W jego środowisku obracali się Erwin Piscator, John Heartfield i Wieland Herzfelde. Po sukcesie książki "Szalejący Reporter" Kisch zmienił przynależność partyjną wstępując do KPD [Komunistyczna Partia Niemiec], z której dyrektywami dotyczącymi spraw kultury nie potrafił się jednak utożsamić. Nie hołdował zmieniającym się partyjnym szefom, ani nie korzystał z ich propagandowych fraz. Nigdy też nie był kimś, kogo można by nazwać pisarzem partyjnym; swą nową kulturową socjalizację odnalazł on bowiem gdzie indziej: Kisch nawiązał kontakt z "Schutzverband deutscher Schriftsteller" [Związek Ochrony Niemieckich Pisarzy], gdzie prowadził gorące debaty z Arnoldem Zweig´em, z "Gruppe 1925" wokół Alfreda Doeblin´a, z pismem "Das Tagebuch", prowadzonym przez Stefana Grossmann´a, oraz z "Weltbuehne" Carla von Ossietzky´ego i Kurta Tucholsky´ego. Kisch znalazł w nich ludzi podobnych sobie, równie oddanych "Litterature engagée". Był wszędzie tam, gdzie schodzili się razem artyści, uczeni oraz inni intelektualiści, aby w formie publicystycznej lub bezpośrednio podczas zgromadzeń występować przeciw militaryzmowi, samowoli policji, wymiaru sprawiedliwości i rządowej administracji. W 1928 roku został członkiem-założycielem "Bund proletarischrevolutionaerer Schriftsteller" [Związek pisarzy proletariacko-rewolucyjnych] i usiłował statutowo zagwarantować prawo członkowstwa także pisarzom mieszczańskim, co mu się jednak w związku ze sprzeciwem grupy wokół Johannesa R. Becher´a nie udało. W Berlinie i Pradze Kisch prowadził dom otwarty dla ludzi wielu nacji; stworzył centralny punkt dyspozycyjny ówczesnej inteligencji lewicowo-mieszczańskiej; działając z niemieckiego i czeskiego obszaru językowego był on propagatorem właściwego mu światopoglądu na całym globie.

  W czasie rozlicznych podróży przemierzył całą Europę, część północnej Afryki, europejskie obszary Związku Sowieckiego i USA, a na początku lat trzydziestych także Uzbekistan, Tadżykistan, Afganistan, Chiny i Japonię. W listopadzie 1932, po powrocie do Europy, odmówiono mu jako "niebezpiecznemu obcokrajowcowi" prawa wjazdu na terytorium Austrii. Przykładem wielkiej odwagi Kisch´a może być jego decyzja o pozostaniu w Berlinie po przejęciu władzy przez Hitler´a.


  3. Emigracja: Paryż, Australia, Hiszpania, USA

  Kisch nazbyt długo nie doceniał niebezpieczeństwa grożącego mu ze strony narodowego socjalizmu i bagatelizował skierowane przeciw niemu nagonki publicystyczne. Rankiem, po pożarze w Reichstagu, został wyciągnięty z łóżka i aresztowany; tylko dzięki swemu czeskiemu paszportowi uniknął losu Ericha Muehsam´a, którego śmiertelnie pobito. Po wydaleniu do Pragi, Egon Erwin Kisch, obserwowany przez wciąż nieufne mu niemieckie tajne służby, niestrudzenie angażował się w różnych komitetach d/s uciekinierów i pomocy uwięzionym. W Paryżu należał do kręgu ludzi zgromadzonych wokół Willi Muenzberg´a i czyniących wysiłki w celu utworzenia szerokiego frontu wszystkich przeciwników Hitlera. W ramach agitacyjnych akcji anty-hitlerowskich Kisch wsiadł pod koniec roku 1934 na statek płynący do Australii. Mimo że posiadał ważną wizę, tamtejszy rząd odmówił mu prawa zejścia na ląd. Nie zastanawiając się wiele Kisch skoczył ze statku na nabrzeże (w wieku 50 lat!), niestety tak niefortunnie, że złamał sobie przy tym nogę. Wyczyn ten odbił się szerokim echem w mediach, a jego następstwem były liczne procesy; przypadek Kischa był nawet przedmiotem debaty australijskiego parlamentu. Ostatecznie tamtejszy rząd ugiął się i Egon Erwin Kisch opuścił Australię jako wolny człowiek.

  Punktem szczytowym jego emigracyjnej działalności stał się "1. Kongress zur Verteidigung der Kultur" [1 Kongres w obronie kultury] w roku 1935 w paryskiej Mutualité, gdzie jako wice-przewodniczący "Schutzverband deutscher Schriftsteller" [Związek Ochrony Niemieckich Pisarzy] zajmował miejsce w prezydium. Polityka Stalina szybko położyła kres współpracy między mieszczańskimi i socjal-demokratycznymi a komunistycznymi przeciwnikami Hitlera; nawet jeśli Kisch nie chciał przyjąć tego do wiadomości. Manés Sperber i Arthur Koestler, których komuniści wyjęli później jako "renegatów" spod prawa, opisują w swych autobiografiach jak to Kisch stanowił dla nich figurę ojcowską i jak to - też poprzez swe ideologiczne niezdyscyplinowanie - bywał on inspiratorem tak rzadkich wtedy chwil radości. Na froncie hiszpańskiej wojny domowej Kisch prowadził przez ponad pół roku działalność kulturalną w Benicasim, ośrodku wypoczynkowym nad Morzem Śródziemnym, przemienionym wtedy w lazaret dla żołnierzy Republiki Hiszpańskiej.

  Odpowiedzią Kischa na fakt zajęcia przez Wehrmacht Czechosłowacji było objęcie przez niego kierownictwa niemieckiej delegacji podczas kongresu czeskich i słowackich emigrantów pod koniec kwietnia 1939 roku w Paryżu, i to mimo tego, że on sam znajdował się w owym czasie w stanie zupełnego załamania. Pakt Hitler-Stalin, umożliwiający Hitlerowi zaatakowanie Francji, nieomal doprowadził Kischa do zerwania z partią; tym, kto go od tego zamiaru odwiódł, miał być Ernst Bloch. Po wybuchu II Wojny Światowej niemieccy emigranci we Francji byli internowani w nieludzkich warunkach i nierzadko wydawani gestapo. Kischa ponownie uratował jego czeski paszport; przy pomocy przyjaciół udało mu się uciec do Nowego Jorku. Gdy się tam pojawił, internowano go na kilka dni w Ellis Island, już wkrótce zainteresowało się nim także FBI. W USA był aktywny przy udzielaniu pomocy uciekinierom. Jego wiza pobytowa nie została przedłużona.


  4. Emigracja w Meksyku

  USA starały się wydalać komunistycznych emigrantów, wielu z nich uzyskało azyl w Meksyku. Prezydent tego kraju, Lázaro Cárdenas, urzeczywistnił w latach 1934 do 1940 niezależną politykę zagraniczną, prowadzoną pod znakiem międzynarodowej solidarności, i tak np. 19 marca 1938 złożył protest przeciw włączeniu Austrii do III Rzeszy - "Anschluss". Cárdenas udzielił azylu politycznego wielu uciekinierom, m. in. Kischowi i Annie Seghers.

  Również jego następca, Avila Camacho, wspierał liczne kulturalne i polityczne akcje międzynarodowej sceny emigranckiej. Po zaatakowaniu przez Hitlera w czerwcu 1941 Związku Sowieckiego doszło do ponownego sojuszu z pogardzanymi dotąd komunistami. W promieniach meksykańskiego słońca odbyło się nawet spotkanie niemieckich komunistów pochodzenia żydowskiego i żydowskich organizacji emigracyjnych; Kisch znowu przejął rolę mediatora. Powstało emigracyjne wydawnictwo "El Libro Libre" i jako wspólne forum kulturalne "Heinrich Heine Klub". W piśmie "Freies Deutschland" prowadzone były otwarte dyskusje na temat zadośćuczynienia i restytucji żydowskiej własności. Po powrocie do NRD prawie wszyscy zamieszani w te dyskursy towarzysze popadli w niełaskę. Przyjaciel Kischa, André Simone, który w roku 1952 w wyniku antysemickiego procesu Slánskyego został w Pradze stracony, był w 1945 roku anonimowym redaktorem naczelnym pisma "Tribuna Israelita", w którym oprócz Kischa publikował także austriacki pisarz Leo Katz.

  Podczas podróży po Meksyku, kraju pełnym egzotycznego uroku, Kisch "przeprowadził wywiady" z piramidami w Teotihuacan i Chichen Itza, odwiedził tajemniczą Monte Albán, był świadkiem narodzin wulkanu i zidentyfikował truciznę, która doprowadziła do skrycie rozwijającego się szaleństwa Carlottę, wdowę po Maximillianie von Habsburg. Niedaleko stolicy Kisch odkrył "Indiodorf unter dem Davidstern" [Indiowieś pod Dawidową Gwiazdą]. W 1945 roku, gdy Egon Kisch ukończył 60 lat, zorganizowano na jego cześć wiele uroczystości.


  5. Powrót do Pragi, śmierć

  Gdy wiosną 1946 roku Kisch przybył do Pragi, witano go jeszcze entuzjastycznie. Niestety większa część jego rodziny i prawie wszyscy przyjaciele zostali wywiezieni i zamordowani. Wielokrotnie opiewane i gorąco wytęsknione rodzinne miasto Praga nie było już metropolią, każde wypowiedziane na jej ulicach niemieckie słowo wywoływało dezaprobatę. Do nacjonalizmu dołączył antysemityzm, Kisch mimo to przyjął jednak funkcję honorowego przewodniczącego miejscowej organizacji żydowskiej. Planowana wizyta u Leo Perutza w Palestynie nie doszła nigdy do skutku. Jego ostatnia podróż zaprowadziła go do Skopje i Belgradu, gdzie był przyjęty przez Josipa Broz Tito. Ostatnim wielkim tematem jego prac był, obok Czechosłowacji, judaizm, ostatnim projektem książkowym było nowe, rozszerzone wydanie "Geschichten aus sieben Ghettos" [Opowiadania z siedmiu gett]. Książka ta ukazała się posthum jedynie w tłumaczeniu angielskim; nie znalazł się żaden wydawca niemieckojęzyczny. Ukazał się natomiast hołd biblii zdecydowanego ateisty: "Moerder bauten dem zu Ermordenden ein Mausoleum" ["Mordercy budowali mauzoleum mającemu być zamordowanym" - przyp. esej Kischa na temat utworzonego przez nazistów w 1942 roku Centralnego Muzeum Żydowskiego w Pradze.]

  Dwa lata po powrocie do rodzinnego miasta Egon Erwin Kisch zmarł w wyniku powtórnego udaru mózgu. Nowy komunistyczny rząd wyprawił mu uroczysty pogrzeb.

  Egon Kisch jest doskonałym reprezentantem generacji komunistycznych intelektualistów żydowskiego pochodzenia, którzy w pierwszej połowie XX w. chcieli wymknąć się poza mury ciasnych gett swoich ojców w przestronność międzynarodówki i którzy w fatalny sposób uznawali swoje osobiste, humanistyczne cele za tożsame z celami Moskwy. Nie zerwali z organizacją, bo nie tracili nadziei, że po okresie generałów znowu nastanie ich czas. Politycznym błędem Kischa było spoglądanie na historię świata oczami poety. Nawet jeśli jego socjalistyczna utopia została wypaczona i zyskała niechlubne miano "socjalistycznego surrealizmu", a w roku 1989 wchłonięta została przez historię, to wszak niewiele zmieniło się w kwestii realnych konfliktów zachodniego świata, i to właśnie o nich Egon Erwin Kisch po mistrzowsku opowiada, są one naderludzkowszechobecniewspólne [allzumenschlichallgegenwärtiggemeinsam].

*

z niemieckiego: dziennikarze wędrowni (kumaszyński)

ORYGINAŁ: http://www.hagalil.com/austria/gemeinde/kisch.htm

e. e. kisch, jarmark sensacji:

o balladach ślepego metodego

reporter zostaje żołnierzem

strona główna

ZIMA 03/04  str. 1   str. 2

strona główna

wędrowiec © dziennikarze wędrowni